https://exegesis.riqh.ac.ir/ تفسیر امامیه fa daily 1 Tue, 23 Sep 2025 00:00:00 +0330 Tue, 23 Sep 2025 00:00:00 +0330 https://exegesis.riqh.ac.ir/article_14035.html https://exegesis.riqh.ac.ir/article_14036.html https://exegesis.riqh.ac.ir/article_13953.html پژوهش حاضر با هدف تبیین ماهیت و هویت تفسیر شیعی، به بررسی شاخص‌ها و دیدگاه‌های مرتبط با مدرسۀ تفسیری امامی پرداخته است. در این راستا، با بهره‌گیری از روش‌های توصیفی، تحلیلی و انتقادی، تلاش شده است ضمن ارائۀ نمونه‌هایی از رویکردهای تفسیری شیعه، ارکان معرفتی و تاریخی این جریان تفسیری مورد واکاوی قرار گیرد. با توجه به وجود برخی قرائت‌های فرقه‌گرایانه و غیر واقع‌گرایانه که مدرسۀ تفسیر شیعی را منحرف یا محدود به گرایش‌های خاص معرفی کرده‌اند، این پژوهش با استناد به آرای متنوع و مستند، در پی آن است که تصویری جامع و علمی از هویت تفسیری شیعه ارائه دهد و شاخص‌های آن را بازشناسی کند و نشان دهد که نقدهای مطرح شده، بی مبنا و غیر واقعی است. نتیجۀ این بررسی، ارائۀ تعریفی روشن و مستدل از تفسیر شیعی است که هم به واقعیت تاریخی آن وفادار است و هم ظرفیت‌های معرفتی و تفسیری آن را در بستر علوم اسلامی برجسته می‌سازد؛ واقعیتی مبتنی بر دیدگاه اهل بیت که در ورایت‌های رسیده از آنان تجلی یافته و در دستگاه اجتهادی تحلیل می‌شود. https://exegesis.riqh.ac.ir/article_14033.html تفاسیر رایج اهل سنت، سبب نزول آیات آغازین سوره عبس را واقعه‌ای مرتبط با ناراحتی و عبوس شدن پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌سلم در مواجهه با فردی اعمی/ نابینا برشمرده اند و بر همین اساس، آیات آغازین سوره را عتاب الهی نسبت به پیامبر اکرم ص دانسته اند. مفسران و عالمان شیعی این سبب نزول را مردود می دانند. زیرا تحقیر فردی به ‌سبب عارضه‌ای جسمانی و غیر اختیاری با شخصیت رحمانی و رفتار کریمانه پیامبر اکرم ص سازگار نیست. از این رو برخی جریان دیگری برای تبیین سبب نزول مطرح کرده اند که از اتقان لازم برخوردار نیست. این مقاله ضمن آن که تفسیر رایج مفسران سنی مردود شمرده و تفسیر مفسران شیعی را نیز دارای اتقان لازم ندانسته و با ارائه دلایلی هر دو نظر را نقد کرده است. حل مشکل می تواند بر اساس زمینه‌های معنایی و تقابلات واژگانی صورت گیرد. از این رو ضمن بررسی موارد کاربرد واژه «أعمى» و مشتقات آن در قرآن، معنای هماهنگ‌تری را برای آیه بر اساس رویکرد زبان‌شناختی قرانی پیشنهاد می‌کند. تحلیل کاربردشناسانه واژه «أعمى» در قرآن کریم، نشان می‌دهد که این واژه در اغلب موارد به کار رفته در قران به معنای کوردلی و گمراهی است نه نابینایی جسمی؛ و تنها موارد معدودی، همراه با قرائن صریح، در معنای نابینایی ظاهری به کار رفته است. نتیجه تحلیل لغوی و سیاقی آیات آغازین سوره عبس نشان می دهد که این آیات ناظر به مواجهه پیامبر اکرم ص با فردی گمراه است که مزاحم ارشاد افراد مستعد بوده است. ... https://exegesis.riqh.ac.ir/article_14034.html حدیث پژوهی عالمان امامیه همچون دیگر فرآورده های اندیشگی، از آموزه های دیگر علوم و حوزه های دانشی، اثر می پذیرد. یکی از عرصه های اثرگذار بر حدیث پژوهی، مسائل فرقه شناسی و کلامی است. در پژوهش حاضر با روش توصیفی تحلیلی شاخصه های عملی غلات از دیدگاه عالمان مکتب قم و بغداد، به عنوان یکی از اثرگذارترنی مکاتب فگری امامیه در میانۀ سدۀ سوم تا پنجم، هجری مورد بررسی قرار گرفت. این پژوهش نشان داد که این دو مکتب علی رغم توافق در برشمردن اباحی گری عملی به عنوان شاخصۀ عملی غلات، قمیان و بغدادیان، دربارۀ بنیان فکری این عملکرد خارجی، یعنی باطنی گری، با هم توافق ندارند. چنین است که از طرفی عالمان قم مکرر از کتابهای تفسیر الباطن نقل می کنند و عالمان بغداد آموزه های آنها را مورد تردید قرار داده و آمیزه ای از حقّ و باطل می پندارند.دربارۀ بنیان فکری این عملکرد خارجی، یعنی باطنی گری، با هم توافق ندارند. چنین است که از طرفی عالمان قم مکرر از کتابهای تفسیر الباطن نقل می کنند و عالمان بغداد آموزه های آنها را مورد تردید قرار داده و آمیزه ای از حقّ و باطل می پندارند. https://exegesis.riqh.ac.ir/article_14017.html کتاب الکافی اثر کلینی (م 329ق) یکی از معتبرترین منابع حدیثی شیعه است که در تدوین آن از آثار اولیۀ اصحاب ائمه (ع) بهره گرفته شده است. با این حال، بسیاری از این منابع اولیه در گذر زمان از دست رفته‌اند و تنها در قالب نقل‌قول‌های غیرمستقیم در دسترس هستند. پژوهش حاضر به شناسایی و تحلیل گونه‌شناسانۀ روایات تفسیری مُعَلّی بن محمد بصری در کتاب الکافی می‌پردازد. این نوشتار ضمن ارائۀ تصویری از کتاب التفسیر معلی بصری و تعلق او به گفتمان تفسیر باطنی در میان اصحاب ائمه، با تحلیل محتوای روایات و بررسی ارتباط آن‌ها با آیات قرآن، آنها را در شش گونه طبقه‌بندی می‌کند: تبیین مفاهیم قرآن و تطبیق آنها بر ائمه (ع)، بیان شأن و جایگاه آنها، حوادث تاریخی و ارتباط آنها با امامان، تفسیر مفاهیم و آیات فقهی و تبیین مسؤولیت جامعه در برابر ائمه (ع). اولیه است. نتایج نشان می‌دهد که این روایات با محوریت ولایت و امامت اهل بیت (ع)، نمایانگر جایگاه علمی و هدایت‌گری آنان هستند و به نقش کلیدی معصومان در تفسیر قرآن اشاره دارند. https://exegesis.riqh.ac.ir/article_13992.html تلخیص البیان یکی از آثار تفسیری شریف رضی، دانشمند و ادیب امامی نیمۀ دوم سدۀ چهارم قمری است. وی در این اثر پیشرو از استعاره‌های نهفته در شماری از آیات قرآن کریم یاد کرده است. در یکی از این استعاره‌ها که رضی به صورتی دقیق پرده از آن برداشته، میان آدمیان و گیاه قیاس شده است. وی ذیل چهار آیه به این استعاره اشاره می‌کند. بر این اساس در مقالۀ حاضر در پرتو نظرگاه رضی، که از پیشگامان مسلمان در حوزۀ مطالعات ادبی قرآن است، و با تکیه بر نظریۀ استعاره‌های مفهومی، این استعاره مورد بحث قرار گرفته است. نتایج پژوهش حاضر نشان می‌دهد که این چهار آیه دال بر استعارۀ مفهومی «آدمی، گیاه است» هستند. همچنین سویه‌های مورد تأکید در این استعاره عبارتند از: 1. بقا و بازماندن یا کاملاً نیست و نابود شدن. 2. به‌صورت کامل نابود و بی‌اثر ‌شدن. 3. به‌یکباره و یکجا نیست و نابود شدن. 4. رشد و تطور و بالیدن بر روی زمین. https://exegesis.riqh.ac.ir/article_13993.html برخورداری قرآن از اصالت و خاستگاه وحیانی بر عموم قرآن‌پژوهان مسلمان آشکار است. درباره خاستگاه وحیانی سنت نیز در تفاسیر و کتب حدیث‌شناسی با استناد به آیات متضمن حجیت قول، فعل و تقریر پیامبر، سخنانی آمده است، اما در کیفیت و چگونگی وحیانی بودن سنت، و ارتباط آن با قرآن و نقش پیامبر در تلقی و القاء این وحی امری است که بدان پرداخته نشده است. در این پژوهش با درنگ در حروف مقطعه و تفاسیر ضمن طرح مختصر دیدگاه‌های گوناگون در معنای آنها نظریه اتخاذ اصالت سنت از حروف مقطعه تأیید و تقویت شده است. این نظریه با بیان جایگاه حروف مقطعه در سور عزائم، آنها را به عنوان منبع و خاستگاه اصیل سنت نبوی به حساب آورده و بدین‌گونه سنت را مستفسر قرآن برشمرده است. بر این اساس از نقش پیامبر و عدم استقلال حضرت در حوزه تشریع دین نیز پرده برداشته و چگونگی وحیانی بودن سنت اثبات شده است. برای این نظریه افزون بر قرآن دلایل مهمی از سنت نیز ارائه شده است. https://exegesis.riqh.ac.ir/article_14037.html