پژوهشگاه قرآن و حدیثتفسیر امامیه1220250923Editorialسرمقاله4914036FAJournal Article20260722https://exegesis.riqh.ac.ir/article_14036_252cff7ad933818fc670b54dfe10bca0.pdfپژوهشگاه قرآن و حدیثتفسیر امامیه1220250923The Nature of Imamiyya Exegesisچیستی تفسیرامامیه10321395310.22034/exeg.2025.52290.1033FAمحمدمرادیاستادیار دانشگاه قرآن و حدیثJournal Article20251125The present study, aiming to elucidate the essence and identity of Shi‘i interpretation, examines key characteristics and perspectives related to the Imami exegetical school. Employing descriptive, analytical, and critical methodologies, this research seeks to explore both exemplary models of Shi‘i exegetical approaches and the epistemological and historical foundations of this interpretive tradition.<br /><br /><br /><br />In light of certain sectarian or non‑realistic readings that have portrayed the Shi‘i exegetical school as deviant or confined to specific ideological tendencies, this study—drawing upon diverse and well‑documented scholarly opinions—endeavors to present a comprehensive and academically grounded depiction of the Shi‘i exegetical identity, to identify its defining features, and to demonstrate the invalidity and inaccuracy of such critiques.<br /><br /><br /><br />The outcome of this investigation is a clear and reasoned definition of Shi‘i exegesis—one that remains faithful to its historical reality while highlighting its epistemic and interpretive potentials within the broader framework of Islamic sciences. This reality is rooted in the principles of the Ahl al‑Bayt, manifested in their transmitted narrations, and analyzed within the framework of ijtihād‑based hermeneutics.پژوهش حاضر با هدف تبیین ماهیت و هویت تفسیر شیعی، به بررسی شاخص‌ها و دیدگاه‌های مرتبط با مدرسۀ تفسیری امامی پرداخته است. در این راستا، با بهره‌گیری از روش‌های توصیفی، تحلیلی و انتقادی، تلاش شده است ضمن ارائۀ نمونه‌هایی از رویکردهای تفسیری شیعه، ارکان معرفتی و تاریخی این جریان تفسیری مورد واکاوی قرار گیرد. با توجه به وجود برخی قرائت‌های فرقه‌گرایانه و غیر واقع‌گرایانه که مدرسۀ تفسیر شیعی را منحرف یا محدود به گرایش‌های خاص معرفی کرده‌اند، این پژوهش با استناد به آرای متنوع و مستند، در پی آن است که تصویری جامع و علمی از هویت تفسیری شیعه ارائه دهد و شاخص‌های آن را بازشناسی کند و نشان دهد که نقدهای مطرح شده، بی مبنا و غیر واقعی است. نتیجۀ این بررسی، ارائۀ تعریفی روشن و مستدل از تفسیر شیعی است که هم به واقعیت تاریخی آن وفادار است و هم ظرفیت‌های معرفتی و تفسیری آن را در بستر علوم اسلامی برجسته می‌سازد؛ واقعیتی مبتنی بر دیدگاه اهل بیت که در ورایت‌های رسیده از آنان تجلی یافته و در دستگاه اجتهادی تحلیل می‌شود.https://exegesis.riqh.ac.ir/article_13953_8206dbd541a33db6294b39cb2400913e.pdfپژوهشگاه قرآن و حدیثتفسیر امامیه1220250923Rereading the word "blind" in the Holy Quran and reinterpreting the opening verses of Surah Absبازخوانی واژه «أعمى» در قرآن کریم و بازتفسیر آیات آغازین سوره عبس33481403310.22034/exeg.2026.52510.1035FAسیدمحمدکاظمطباطبائیدانشیار دانشگاه قرآن و حدیثJournal Article20260505The common interpretations of Sunnis have considered the reason for the revelation of the opening verses of Surah Abs to be an incident related to the Prophet Muhammad (peace and blessings of Allah be upon him) becoming upset and sullen when confronted with a blind/disabled person, and on this basis, they have considered the opening verses of the Surah to be a divine rebuke to the Prophet Muhammad (peace and blessings of Allah be upon him). Shiite commentators and scholars reject this reason for the revelation. Because humiliating someone due to a physical and involuntary condition is not compatible with the merciful personality and generous behavior of the Prophet Muhammad (peace and blessings of Allah be upon him). Therefore, some have proposed another course of action to explain the reason for the revelation that does not have the necessary accuracy. This article, while rejecting the common interpretation of Sunni commentators and not considering the interpretation of Shiite commentators to have the necessary accuracy, has criticized both views by providing reasons. The problem can be solved based on semantic grounds and lexical contrasts. Therefore, while examining the usage of the word "blind" and its derivatives in the Quran, it suggests a more harmonious meaning for the verse based on the Quranic linguistic approach. The pragmatic analysis of the word "blind" in the Holy Quran shows that this word in most cases used in the Quran means blindness and misguidance, not physical blindness; and only a few cases, ...تفاسیر رایج اهل سنت، سبب نزول آیات آغازین سوره عبس را واقعه‌ای مرتبط با ناراحتی و عبوس شدن پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌سلم در مواجهه با فردی اعمی/ نابینا برشمرده اند و بر همین اساس، آیات آغازین سوره را عتاب الهی نسبت به پیامبر اکرم ص دانسته اند. مفسران و عالمان شیعی این سبب نزول را مردود می دانند. زیرا تحقیر فردی به سبب عارضه‌ای جسمانی و غیر اختیاری با شخصیت رحمانی و رفتار کریمانه پیامبر اکرم ص سازگار نیست. از این رو برخی جریان دیگری برای تبیین سبب نزول مطرح کرده اند که از اتقان لازم برخوردار نیست. این مقاله ضمن آن که تفسیر رایج مفسران سنی مردود شمرده و تفسیر مفسران شیعی را نیز دارای اتقان لازم ندانسته و با ارائه دلایلی هر دو نظر را نقد کرده است. حل مشکل می تواند بر اساس زمینه‌های معنایی و تقابلات واژگانی صورت گیرد. از این رو ضمن بررسی موارد کاربرد واژه «أعمى» و مشتقات آن در قرآن، معنای هماهنگ‌تری را برای آیه بر اساس رویکرد زبان‌شناختی قرانی پیشنهاد می‌کند. تحلیل کاربردشناسانه واژه «أعمى» در قرآن کریم، نشان می‌دهد که این واژه در اغلب موارد به کار رفته در قران به معنای کوردلی و گمراهی است نه نابینایی جسمی؛ و تنها موارد معدودی، همراه با قرائن صریح، در معنای نابینایی ظاهری به کار رفته است. نتیجه تحلیل لغوی و سیاقی آیات آغازین سوره عبس نشان می دهد که این آیات ناظر به مواجهه پیامبر اکرم ص با فردی گمراه است که مزاحم ارشاد افراد مستعد بوده است. ...https://exegesis.riqh.ac.ir/article_14033_05191e520e694acd40e74521acd0f7fd.pdfپژوهشگاه قرآن و حدیثتفسیر امامیه1220250923The views of scholars from Qom and Baghdad on the practical characteristics of Ghaliyan and its feedback on the validation of the books of "Tafsir al-Batin"دیدگاه دانشیان قم و بغداد دربارۀ شاخصه های عملی غالیان و بازخورد آن در اعتبارسنجی کتابهای «تفسیر الباطن»49681403410.22034/exeg.2026.52540.1036FAروح اللهشهیدیدانشیار دانشکدگان فارابیJournal Article20260521The study of hadith by Imami scholars, like other products of thought, is influenced by the teachings of other sciences and fields of knowledge. One of the areas that influences the study of hadith is sectarian and theological issues. In the present study, the practical characteristics of the grains were examined using a descriptive-analytical method from the perspective of scholars of the Qom and Baghdad schools, as one of the most influential schools of thought of the Imamiyyah between the third and fifth centuries AH. This study showed that despite the agreement between these two schools in listing practical abahism as a practical characteristic of the grains, the Qomians and Baghdadians disagreed about the intellectual basis of this external practice, namely esotericism. Thus, on the one hand, the scholars of Qom frequently quote from the books of Tafsir al-Batin, and the scholars of Baghdad doubted their teachings and considered them a mixture of truth and falsehood.حدیث پژوهی عالمان امامیه همچون دیگر فرآورده های اندیشگی، از آموزه های دیگر علوم و حوزه های دانشی، اثر می پذیرد. یکی از عرصه های اثرگذار بر حدیث پژوهی، مسائل فرقه شناسی و کلامی است. در پژوهش حاضر با روش توصیفی تحلیلی شاخصه های عملی غلات از دیدگاه عالمان مکتب قم و بغداد، به عنوان یکی از اثرگذارترنی مکاتب فگری امامیه در میانۀ سدۀ سوم تا پنجم، هجری مورد بررسی قرار گرفت. این پژوهش نشان داد که این دو مکتب علی رغم توافق در برشمردن اباحی گری عملی به عنوان شاخصۀ عملی غلات، قمیان و بغدادیان، دربارۀ بنیان فکری این عملکرد خارجی، یعنی باطنی گری، با هم توافق ندارند. چنین است که از طرفی عالمان قم مکرر از کتابهای تفسیر الباطن نقل می کنند و عالمان بغداد آموزه های آنها را مورد تردید قرار داده و آمیزه ای از حقّ و باطل می پندارند.<br /><br />دربارۀ بنیان فکری این عملکرد خارجی، یعنی باطنی گری، با هم توافق ندارند. چنین است که از طرفی عالمان قم مکرر از کتابهای تفسیر الباطن نقل می کنند و عالمان بغداد آموزه های آنها را مورد تردید قرار داده و آمیزه ای از حقّ و باطل می پندارند.https://exegesis.riqh.ac.ir/article_14034_b9141b1a91b2d4867ff1bc3c82e33658.pdfپژوهشگاه قرآن و حدیثتفسیر امامیه1220250923Mu'alla ibn Muhammad al-Basri's Tafsir as a Source for al-Kulayni in Compiling al-Kafi: An Analytical Typology of its Narrationsتفسیر مُعَلّی بن محمد بَصْری منبع کلینی در تدوین الکافی: گونه‌شناسی تحلیلی روایات آن69961401710.22034/exeg.2026.51931.1031FAحمیدباقریدانشیار دانشگاه تهرانJournal Article20250412Al-Kāfī by al-Kulaynī (d. 329 AH/941 CE) stands as one of the most authoritative ḥadīth compilations in Twelver Shīʿism, compiled using primary works from the companions of the Imams (a.s). However, many of these early sources have been lost over time and are now only accessible through indirect quotations. This study identifies and conducts a typological analysis of the exegetical narrations of Muʿallā ibn Muḥammad al-Baṣrī within al-Kāfī. While reconstructing the profile of Muʿallā's Kitāb al-Tafsīr and his affiliation with the esoteric (bāṭinī) exegetical discourse among the Imams' companions, the research analyzes the content of these narrations and their Quranic connections, classifying them into six distinct categories: Explanation of Quranic concepts and their application to the Imams, exposition of their status and spiritual rank,historical events connected to the Imams, interpretation of jurisprudential verses, clarification of societal responsibilities toward the Imams. Findings demonstrate that these narrations—centered on the wilāya (divine authority) and imāma of the Ahl al-Bayt (a.s)—reflect their scholarly authority and divinely-guided role while emphasizing the Imams' pivotal function in Quranic exegesis.کتاب الکافی اثر کلینی (م 329ق) یکی از معتبرترین منابع حدیثی شیعه است که در تدوین آن از آثار اولیۀ اصحاب ائمه (ع) بهره گرفته شده است. با این حال، بسیاری از این منابع اولیه در گذر زمان از دست رفته‌اند و تنها در قالب نقل‌قول‌های غیرمستقیم در دسترس هستند. پژوهش حاضر به شناسایی و تحلیل گونه‌شناسانۀ روایات تفسیری مُعَلّی بن محمد بصری در کتاب الکافی می‌پردازد. این نوشتار ضمن ارائۀ تصویری از کتاب التفسیر معلی بصری و تعلق او به گفتمان تفسیر باطنی در میان اصحاب ائمه، با تحلیل محتوای روایات و بررسی ارتباط آنها با آیات قرآن، آنها را در شش گونه طبقه‌بندی می‌کند: تبیین مفاهیم قرآن و تطبیق آنها بر ائمه (ع)، بیان شأن و جایگاه آنها، حوادث تاریخی و ارتباط آنها با امامان، تفسیر مفاهیم و آیات فقهی و تبیین مسؤولیت جامعه در برابر ائمه (ع). اولیه است. نتایج نشان می‌دهد که این روایات با محوریت ولایت و امامت اهل بیت (ع)، نمایانگر جایگاه علمی و هدایت‌گری آنان هستند و به نقش کلیدی معصومان در تفسیر قرآن اشاره دارند.https://exegesis.riqh.ac.ir/article_14017_151eb60796d97a6fd755af271adee15b.pdfپژوهشگاه قرآن و حدیثتفسیر امامیه1220250923Reinterpretation of the conceptual metaphor "Man is a plant" in the light of Takhis al-Bayan's commentaryبازخوانی استعاره مفهومی «آدمی، گیاه است» در پرتو تفسیر تلخیص البیان971191399210.22034/exeg.2026.51611.1027FAمحمودمکونددانشیار دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه خوارزمینرجستوکلی محمدیاستادیار گروه قرآن و حدیث، بنیاد دائره المعارف اسلامی، تهران، ایرانJournal Article20241109تلخیص البیان یکی از آثار تفسیری شریف رضی، دانشمند و ادیب امامی نیمۀ دوم سدۀ چهارم قمری است. وی در این اثر پیشرو از استعاره‌های نهفته در شماری از آیات قرآن کریم یاد کرده است. در یکی از این استعاره‌ها که رضی به صورتی دقیق پرده از آن برداشته، میان آدمیان و گیاه قیاس شده است. وی ذیل چهار آیه به این استعاره اشاره می‌کند. بر این اساس در مقالۀ حاضر در پرتو نظرگاه رضی، که از پیشگامان مسلمان در حوزۀ مطالعات ادبی قرآن است، و با تکیه بر نظریۀ استعاره‌های مفهومی، این استعاره مورد بحث قرار گرفته است. نتایج پژوهش حاضر نشان می‌دهد که این چهار آیه دال بر استعارۀ مفهومی «آدمی، گیاه است» هستند. همچنین سویه‌های مورد تأکید در این استعاره عبارتند از: 1. بقا و بازماندن یا کاملاً نیست و نابود شدن. 2. به‌صورت کامل نابود و بی‌اثر شدن. 3. به‌یکباره و یکجا نیست و نابود شدن. 4. رشد و تطور و بالیدن بر روی زمین.تلخیص البیان یکی از آثار تفسیری شریف رضی، دانشمند و ادیب امامی نیمۀ دوم سدۀ چهارم قمری است. وی در این اثر پیشرو از استعاره‌های نهفته در شماری از آیات قرآن کریم یاد کرده است. در یکی از این استعاره‌ها که رضی به صورتی دقیق پرده از آن برداشته، میان آدمیان و گیاه قیاس شده است. وی ذیل چهار آیه به این استعاره اشاره می‌کند. بر این اساس در مقالۀ حاضر در پرتو نظرگاه رضی، که از پیشگامان مسلمان در حوزۀ مطالعات ادبی قرآن است، و با تکیه بر نظریۀ استعاره‌های مفهومی، این استعاره مورد بحث قرار گرفته است. نتایج پژوهش حاضر نشان می‌دهد که این چهار آیه دال بر استعارۀ مفهومی «آدمی، گیاه است» هستند. همچنین سویه‌های مورد تأکید در این استعاره عبارتند از: 1. بقا و بازماندن یا کاملاً نیست و نابود شدن. 2. به‌صورت کامل نابود و بی‌اثر شدن. 3. به‌یکباره و یکجا نیست و نابود شدن. 4. رشد و تطور و بالیدن بر روی زمین.https://exegesis.riqh.ac.ir/article_13992_e6f5df9c1d336badf4f515021693b991.pdfپژوهشگاه قرآن و حدیثتفسیر امامیه1220250923Investigating the possibility of connection between cut letters and revealed traditionبررسی امکان برقراری ارتباط بین حروف مقطعه و سنت وحیانی1201521399310.22034/exeg.2026.51608.1026FAزهرهنریمانیاستادیار دانشگاه علوم ومعارف قرآن کریم0009-0004-1319-9968Journal Article20241108The Qur'an's authenticity and revelation origin is obvious to all Muslim Qur'an scholars. About the revealed origin of the Sunnah, there have been comments in the interpretations and books of hadith studies citing the verses that include the authority of the Prophet's words, actions, and interpretations, but in terms of the quality and nature of the revelation of the Sunnah, and its connection with the Qur'an and the role of the Prophet in understanding And the induction of this revelation is something that has not been addressed. In this research, the theory of adopting the authenticity of Sunnah from the cut letters has been confirmed and strengthened in this research, in the cut letters and interpretations, while briefly presenting various views on their meaning. By stating the position of the cut letters in Surah Azaim, this theory considers them as the original source and origin of the Prophetic Sunnah, and in this way, the Sunnah is considered to be the interpretation of the Qur'an. Based on this, the role of the Prophet and the lack of independence of the Holy Prophet in the field of religious legislation have also been revealed and the revelation of the Sunnah has been proven. For this theory, in addition to the Qur'an, important reasons from the Sunnah have also been presented.برخورداری قرآن از اصالت و خاستگاه وحیانی بر عموم قرآن‌پژوهان مسلمان آشکار است. درباره خاستگاه وحیانی سنت نیز در تفاسیر و کتب حدیث‌شناسی با استناد به آیات متضمن حجیت قول، فعل و تقریر پیامبر، سخنانی آمده است، اما در کیفیت و چگونگی وحیانی بودن سنت، و ارتباط آن با قرآن و نقش پیامبر در تلقی و القاء این وحی امری است که بدان پرداخته نشده است. در این پژوهش با درنگ در حروف مقطعه و تفاسیر ضمن طرح مختصر دیدگاه‌های گوناگون در معنای آنها نظریه اتخاذ اصالت سنت از حروف مقطعه تأیید و تقویت شده است. این نظریه با بیان جایگاه حروف مقطعه در سور عزائم، آنها را به عنوان منبع و خاستگاه اصیل سنت نبوی به حساب آورده و بدین‌گونه سنت را مستفسر قرآن برشمرده است. بر این اساس از نقش پیامبر و عدم استقلال حضرت در حوزه تشریع دین نیز پرده برداشته و چگونگی وحیانی بودن سنت اثبات شده است. برای این نظریه افزون بر قرآن دلایل مهمی از سنت نیز ارائه شده است.https://exegesis.riqh.ac.ir/article_13993_6cf08c1f4a5de3b25c8b11173e29195d.pdfپژوهشگاه قرآن و حدیثتفسیر امامیه1220250923Arabic and English abstractچکیده عربی و انگلیسی1411521403710.22034/exeg.2025.14037FAJournal Article20260722https://exegesis.riqh.ac.ir/article_14037_139ebf2382f887900045802ff34febe7.pdf